Neem de analist van de The Economist. Hij kwam onlangs met een beschouwing over het Duitsland van na de Tweede Wereldoorlog. Wat blijkt? Het Wirtschafstwunder en de verrassende  Duitse WK-zege in 1954, de val van de muur en het wereldkampioenschap in 1990, de economische terugval en de slechte prestaties rond 2000, plus de huidige economische stabiliteit en de overheersing van Duitse ploegen in de Champions League: Het is allemaal geen toeval.

Ik vind het aanlokkelijk om de stand van een land te relateren aan voetbalprestaties. Zou voetbal bijvoorbeeld ook iets zeggen over de positie van Nederland als kennisland? Die vraag dringt zich bij mij op nu kennis en innovatie definitief zijn doorgedrongen in het vaderlandse profvoetbal. Clubs verzamelen tegenwoordig de gekste data. Vanuit de overtuiging dat succes maakbaar is bestuderen zij de looplijnen, bloedwaarden én de psyche van hun spelers. Ook het aansturen van een vereniging is hogere wiskunde geworden. Een trainer heet nu ‘manager van het voetbalgedeelte’  en een voorzitter kan niet meer zonder de laatste bedrijfs- en bestuurskundige inzichten.  

Dat theoretische kennis definitief de plek heeft ingenomen van het gezond verstand en dat de  donderpreek is vervangen door data-analyse mag een klein wonder heten. Nog niet zo lang geleden liet Willem van Hanegem als trainer het liefst een broodje bal serveren aan zijn spelers, maar tegenwoordig stellen voedingsdeskundigen bij elke club het menu vast. Johan Cruijff begon anderhalf jaar geleden aan een fluwelen revolutie tegen de  ‘stropdassen’ in het Ajax-bestuur, maar momenteel loopt oud-doelman Edwin van der Sar stage bij een ‘stropdas’ –  om daarna pas directeur te mogen worden. En eerstedivisionist Sparta dreef 124 jaar op pure nostalgie, terwijl zij anno 2013 beschikt over een heus ‘voetballab’.

Ondanks de toenemende invloed van kennis en innovatie in het voetbal lieten ook dit seizoen de internationale prestaties van Nederlandse clubs als Ajax, PSV en Feyenoord sterk te wensen over.  En Sparta wist – ondanks het laboratorium – niet te promoveren naar de Eredivisie. Wat zegt dit over de stand van ons kennisland? Is het matige voetbal het bewijs dat we ook op dat vlak de internationale aansluiting hebben verloren? Of staat ons dankzij de hoge kwaliteit van onze wetenschap volgend jaar glorieus succes te wachten in de Champions League? Hoe het ook zij, de beroepsanalist vindt vast en zeker een verband.

Deze column verscheen in DUB, onafhankelijk medium van de Universiteit Utrecht.

Zelfs de universiteiten, voorheen toch vooral van de geest en minder van het gezonde lichaam, ontkomen niet aan de trend. Zo was het twintig jaar geleden nog academische zelfmoord om onderzoek te doen naar sport, maar inmiddels zijn er tientallen hoogleraren, diverse master-opleidingen en het landelijk netwerk Sport & Society met bijna 100 onderzoekers. Sport is verworden tot een maatschappelijk fenomeen dat de moeite waard is om te bestuderen. En daarbij mogen best trimschoenen gedragen worden.

Ook in haar taalgebruik versport de universiteit- al beperkt zij zich daarbij vooral tot jargon uit de topsport. Want de universiteit gaat voor goud, wil een koppositie, investeert in kampioenen. En daarbij laat de universiteit zich net als de sport leiden door ranglijsten. De Shanghai Ranking, de Times Higher Ranking, de Leiden Ranking: ze zijn voor de academie als de Olympische Medaillespiegel voor de internationale sport.

De universitaire focus op presteren moet, analoog aan topsportprogramma’s, leiden tot zichtbare prestaties. Daarbij is een topsportmentaliteit van haar medewerkers vereist. Maar de sport leert ook dat er aan deze focus en mentaliteit gevaren kleven. Monomaan succes najagen kan het zicht op wat maatschappelijk geaccepteerd is flink vertroebelen. Denk aan Armstrong, zie Stapel.

Maar groter nog is het gevaar van ‘scorebordjournalistiek’. Voetbaltrainer Co Adriaanse introduceerde deze term nadat journalisten hem afrekenden op de uitslag van een wedstrijd en de stand op de ranglijst. Terwijl hij juist oog had voor de ontwikkeling van zijn team en van de individuele, jonge spelers. Op een vergelijkbare manier kunnen bijvoorbeeld promovendi last hebben van ‘scorebordjournalistiek’. Vaak hebben deze onderzoekers en hun begeleiders, onder druk van de ranglijst, al in een vroeg stadium van de opleiding vooral oog voor publicaties – niet het enige criterium om iemands academische ontwikkeling aan af te lezen.

De versporting van de universiteit zou daarom niet alleen geïnspireerd moeten zijn door de topsport. Ook in de jeugdsport of de lichamelijke opvoeding valt veel inspiratie op te doen. Het toepassen van waarden uit top- én breedtesport zou kunnen leiden tot een echt ‘sportieve’ universiteit: een topclub die een zo hoog mogelijke klassering in de competitie nastreeft én faire opleidingskansen biedt.

Deze column verscheen in DUB, onafhankelijk medium van de Universiteit Utrecht.

Dat kwam ons vaak op verdachtmakingen te staan. Ik herinner me een vlammend betoog van Midas Dekkers. ‘Hoe’, zo vroeg de bioloog zich af, ‘kunnen sportliefhebbers, die zich ook nog eens voor hun onderzoek laten betalen, in hemelsnaam onafhankelijk zijn?’ Toegegeven: we vinden sport inderdaad fantastisch en ja, onze 3^e geldstroom floreert – maar in onze ogen juist omdat we onafhankelijk zijn.

Inmiddels zijn we heel wat jaren verder en is onze universiteit overtuigd dat samenwerking tussen academici en samenleving van grote waarde kan zijn. En dus valoriseren we lekker verder. Tegelijkertijd financieren NWO en ZonMW voor het eerst een onderzoeksprogramma Sport. Behalve een budget van 9,75 miljoen euro krijgt het onderzoek naar sport en samenleving daarmee ook nog eens wetenschappelijke erkenning.

So far, so good. Maar Midas Dekkers zal hebben terug gedacht aan zijn eerdere aantijging toen hij onlangs het bericht las dat in Australië sporters, coaches, medici, de farmaceutische industrie én wetenschappers innig samenwerken met criminele organisaties. Gezamenlijk beïnvloeden zij sportprestaties door doping en via match fixing. Down under blijkt valorisatie te zijn doorgeslagen en is de wetenschapper partner in crime geworden - in plaats van maatschappelijk relevante deskundige.

Zo ver als in Australië zijn we hier niet. Maar ook in Nederland laten wetenschappers zich in toenemende mate inhuren door topsportorganisaties. Vooral medici en bewegingswetenschappers zijn geliefd wanneer zij hun kennis ten dienste stellen van topsporters en hun coaches. Deze ‘embedded scientists’ laveren langs de grenzen van valorisatie. Zij dienen sterk in hun schoenen te staan.

Want als sportliefhebber en valoriserende wetenschapper kan het verleidelijk zijn je te laten meeslepen door de waan van de dag, het zoet van kortstondige succes en aantrekkelijke financiële beloningen. Niets menselijks is ons vreemd. Maar met dank aan Australië en Midas Dekkers realiseren wij ons opnieuw dat we kritisch en onafhankelijk dienen te blijven – juist uit liefde voor sport en onderzoek.

Deze column verscheen in DUB, onafhankelijk medium van de Universiteit Utrecht.

Over het thema ‘sport, onderzoek en valorisatie’ houd ik op 11 april een lezing voor het Utrecht Valorisation Center. Voor meer info klik hier.

Veel internationale sportbestuurders kunnen de roep om good governance relatief gemakkelijk negeren en doen dat ook. Denk aan de FIFA of de UCI. De bestuurders staan aan het hoofd van autonome, internationaal opererende organisaties, waar de invloed van onderaf – verenigingen, atleten – minimaal is. Bovendien hebben overheidsinstanties nauwelijks impact op hun functioneren, niet in de laatste plaats omdat de meeste van hen in Zwitserland zijn gestationeerd – een land waar nauwelijks toezicht plaatsvindt op federaties en verenigingen.

Het ontbreken van kernachtige en eenduidige principes over good governance in de sport helpt ook niet. Veel debat over fatsoenlijker bestuur strandt op de vraag wat good governance eigenlijk inhoudt. Een consortium van zes Europese universiteiten, waaronder de Universiteit Utrecht, besloot om aan deze onduidelijkheid een einde te maken. Zij ontwikkelde de ‘Sport Governance Observer’, een instrument om het sportbestuur onafhankelijk te kunnen waarnemen – daarbij gebruik makend van de meest recente theoretische inzichten, bestaande instrumenten uit andere sectoren, toepast op de specifieke (juridische) context van internationale sportbonden.

De Sport Goverance Observer is opgebouwd uit vier dimensies:

• ‘Transparancy and public communication’: Openheid is cruciaal binnen good governance en geen usance binnen internationale sportbonden. Om toezicht te kunnen houden op het functioneren van een organisatie dient ‘het publiek’ inzicht te kunnen hebben in bijvoorbeeld de financiële huishouding en het interne besluitvormingsproces.
• ‘Democracy’: De autonomie van internationale sportbonden zorgt er geregeld voor dat democratische uitgangspunten, bijvoorbeeld tijdens bestuursverkiezingen of het toewijzen van grote sportevenementen, onder druk staan. Hierdoor wordt het extern toezicht bemoeilijkt en is er weinig ruimte voor interne (tegen)geluiden .
• ‘Checks and balances’: In internationale sportfederaties is de scheiding van machten een aandachtspunt. Een goed checks and balances-systeem voorkomt een concentratie van macht en zorgt voor robuuste en onafhankelijke besluitvorming.
• ‘Solidarity’: Veel internationale sportorganisaties maken aanspraak op publiek geld – denk bijvoorbeeld aan investeringen voor grote sportevenementen.  Als tegenprestatie wordt van deze bonden steeds vaker verlangd dat zij zich sociaal, ethisch en ‘groen’ gedragen.

Elke dimensie is uitgewerkt in specifieke indicatoren, zodat de kwaliteit van het bestuur van internationale sportbonden gedetailleerd, maar toch eenvoudig, geregistreerd en geanalyseerd kan worden. De meetlat is getest en toegepast in een groot aantal internationale sportorganisaties en beschikbaar via www.aggis.eu.

De Sport Governance Observer beoogt het debat rondom good governance een nieuwe stimulans te geven. Welwillende sportbonden kunnen de Observer gebruiken als zelfhulpmiddel. Maar veelal zullen zij een stevige duw in de rug nodig hebben om in actie te komen. Daarom kunnen ook journalisten, academici, fans, sponsors en overheden gebruik maken van dezelfde meetlat. Ontwikkelingen binnen één sportbond kunnen op deze manier gevolgd worden, maar ook worden vergeleken met die in andere bonden. Dit biedt de mogelijkheid gerichte druk uit te oefenen op halsstarrige bestuurders.

Om het debat gaande te houden zullen de betrokken universiteiten, onder regie van de Deense organisatie Play the Game, de Sport Governance Observer de komende jaren verder ontwikkelen en toepassen. De eerste resultaten zullen zij presenteren tijdens het Play the Game congres van 28 tot 31 oktober in Aarhus. De Universiteit Utrecht wil de Sport Governance Monitor bovendien toepasbaar gaan maken voor Nederland. Want ook al verschilt de Nederlandse context wezenlijk van de internationale en is de ernst van de problematiek hier een stuk minder: Een sportorganisatie die met transparantie, democratie, verantwoordelijkheid en solidariteit het goede voorbeeld geeft, zal – ook in Nederland – bijdragen aan de geloofwaardigheid van de sport.

Dit artikel verscheen ook op Sportknowhow XL.

Ik ben lid van het consortium Action for Good Governance in International Sport federations (www.aggis.eu) dat de Sport Governance Observer ontwikkelde.

Je zult maar profvoetballer zijn. Jong, weinig levenservaring, sinds je zesde alleen bezig met het spelletje en dan geconfronteerd worden met immense sociale druk. Je trainer vraagt volledige inzet, je bestuurders eisen strijdlust, je supporters willen emotie. En als jij dan lekker schoffelend en buffelend over het veld struint roept de hele samenleving om ‘respect’.

Respect is hét toverwoord sinds de dood van grensrechter Richard Nieuwenhuizen in december. De KNVB heeft nog altijd geen actieplan gelanceerd om geweld op en om de velden tegen te gaan, maar bedacht wel alvast de campagne ‘Zonder respect geen voetbal’. Vooral de voorbeeldfunctie van het betaald voetbal is de afgelopen weken benadrukt.

Dat heeft de bond geweten. Ieder wissewasje op een voetbalveld wordt breed uitgemeten door de pers. De clubs en spelers lijken onder hoogspanning te staan, titelpretendent PSV voorop. Terwijl haar eigen spelers ruiten inslaan en tegenstanders opwachten in de spelerstunnel klaagt de clubleiding over de arbitrage. De rest van Nederland reageert verbolgen: Geen respect!

Maar klopt het? Is er nu echt minder respect dan voorheen? Incidenten op de velden zijn van alle tijden, net als klagen over de scheidsrechter. Er is geen studie die aantoont dat spelers zich nu meer misdragen dan voorheen of dat de arbiters slechter fluiten dan vroeger. Wel weten we uit recent onderzoek dat 87% van de fans verwacht dat hun club zich maatschappelijk verantwoord gedraagt en ervaren we dat de media tegenwoordig elk voorval gretig uitvergroten. Ergo: de samenleving is momenteel hypergevoelig en het profvoetbal moet zich daartoe verhouden. En dat lukt slecht.

Dat is vooral de clubbestuurders te verwijten. De afgelopen drie jaar onderzocht de Universiteit Utrecht de maatschappelijke rol van de clubs en concludeerde dat de sportieve, commerciële en maatschappelijke waarden binnen een club stevig kunnen botsen. De reactie van clubbestuurders op de recente incidenten maakt duidelijk dat zij in een aparte leefwereld opereren, waarin het managen van gestresste trainers, dubieuze zaakwaarnemers en veeleisende sponsors vaak het zicht vertroebelt op wat ‘normaal’ is in de rest van de samenleving. Het is veelzeggend dat KNVB-directeur Van Oostveen de clubs er onlangs aan moest herinneren dat ‘voetbal een emotionele sport is, maar dat het ook goed is je verstand te gebruiken.’

In die context moeten de spelers zich staande zien te houden. Komend weekend start een nieuwe campagne, de ‘Meer dan Voetbal Week’, waarin de maatschappelijke kant van het voetbal wordt belicht. Het thema – u raadt het al – is ‘Respect’. Hopelijk bezwijkt de jonge prof niet onder nog meer druk.

Deze column verscheen in DUB, onafhankelijk medium van de Universiteit Utrecht.